«بسط» (به معنای گسترش دادن یا مفصل‌بندی کردن) پلتفرمی پژوهشی و کیوریتوریال با تمرکز بر مطالعه، بازاندیشی و مستندسازی هنر مشارکتی در ایران است. این پلتفرم از طریق فعالیت‌های تالیفی و پژوهش‌محور، به چگونگی مواجهه پرکتیس‌های مشارکتی در شرایط خاص اجتماعی، سیاسی، زیست‌محیطی و نهادی می‌پردازد و نحوه تمرین همکاری، تعامل و عاملیت خلاق را در این بسترها می‌کاود.
هنر مشارکتی طیفی از پرکتیس‌هایی را که مشارکت، گفت‌وگو، همکاری و کنش جمعی را در مرکز فرایند هنری قرار می‌دهند، دربرمی‌گیرد. بسط این اصطلاح را نه به‌عنوان مقوله‌ای ثابت، بلکه به‌عنوان چتری فراگیر برای گستره‌ای از پرکتیس‌ها به کار می‌برد که در آن‌ها اثر از خلال درگیر شدن دیگران در کار شکل می‌گیرد. اصطلاح‌شناسیِ پیرامون این پرکتیس‌ها متنوع است و هر اصطلاح تأکید انتقادی و چارچوب ارزیابی خاص خود را همراه دارد؛ از این‌رو بسط «هنر مشارکتی» را نقطه شروع می‌داند: گشوده به شکل‌ها، بسترها و تفسیرهای مختلف.
در ایران، طرح‌های مشارکتی متعددی شکل گرفته‌اند که اغلب پاسخی مستقیم به تنگناهای اجتماعی-سیاسی، ضرورت‌ها و شرایط بومی بوده‌اند. این طرح‌ها قالب‌های گوناگونی به خود گرفته‌اند؛ از پویش محلی و کارگاه‌های مبتنی بر گفت‌وگو گرفته تا همکاری‌های بلندمدت و فضاهایی برای ساخت جمعی. بسیاری از این پروژه‌ها از دل شکاف‌های ساختاری، لحظات بحرانی و فقدان زیرساخت‌های آموزشی و انتقادی روییده‌اند تا فضاهایی جایگزین برای تعامل و کنش جمعی بسازند. «بسط» به دوره یا نسلی خاص محدود نمی‌شود؛ بلکه با تکیه بر اسناد موجود، مواد آرشیوی و روایت‌های شفاهی، پروژه‌ها و طرح‌های پیشین را نیز ردیابی می‌کند تا دیدی گسترده‌تر از تحولات هنر مشارکتی در ایران ترسیم کند. بااین‌حال، مستندسازی و آرشیوِ این پرکتیس‌ها با چالش‌های ساختاری روبه‌روست. فقدان منابع نهادی متمرکز و پراکندگی مستندات موجود، به محو شدن تجارب مهم بومی از حافظه جمعی دامن زده است. پیامد این امر، شکافی اساسی در تاریخ انتقادی هنر معاصر ایران، به‌ویژه در عرصه پرکتیس‌های هنر مشارکتی است.
«بسط» پاسخی به این شکاف است. این پلتفرم به جای عملکردی چون یک آرشیو سنتی و ایستا، به‌مثابه یک «پاد-آرشیو» عمل می‌کند: آرشیوی زنده از صداهای متکثر که در آن، مستندسازی، رویکردی انتقادی و خلاقانه برای تولید دانش، تحلیل و مفصل‌بندی مجدد حافظه جمعی است. این رویکردِ پاد-آرشیوی با مداخله در فرایند مستندسازی، تلاش می‌کند با تمرکز بر سویه انسانی-روایی هر پروژه، روایت‌های رسمی را بی‌ثبات بسازد و فضایی برای تخیل جایگزین در تاریخ‌نگاری هنر بگشاید. در این چارچوب، هر پروژه آرشیوشده، به امکانی موازی برای نوشتن، تحلیل انتقادی، مداخله خلاقانه و بازفعال‌سازی توسط هنرمندان، کیوریتورها، پژوهشگران و غیره بدل می‌شود.
بنیان این فعالیت، آگاهی مشترک نسبت به شکنندگی حافظه جمعی است؛ اینکه تاریخ‌های خاص تا چه حد به سادگی ناپدید می‌شوند و خلق فضاهایی برای شنیده شدن صداهای به حاشیه رانده‌شده چقدر ضروری است. هدف ما پرورش شبکه‌های پایداری از کنشگران فرهنگی است که به شکلی جمعی حافظه را حفظ و بازخوانی می‌کنند.
رویکرد و فرایند
دسترس‌پذیر کردن این نمونه‌ها، پرسش‌های انتقادی مهمی را درباره عملکرد هنر مشارکتی مطرح می‌کنند: از جمله اینکه، هنر مشارکتی در کجا توانسته مداخلات معناداری ایجاد کند و در چه موقعیت‌هایی دقیقاً همان ساختارهایی را بازتولید کرده است که درصدد به چالش کشیدن آن‌ها بوده‌است؛ مشارکت به چه شکل و برای چه کسانی امکان‌پذیر شده و چه کسانی امکان پذیرش آن را داشته‌اند؛ و چگونه باید با پروژه‌هایی مواجه شد که متوقف شده، ناتمام مانده یا هرگز مستند نشده‌اند. آیا این وضعیت‌ها را باید کاستی‌های خودِ پروژه دانست، یا نشانه‌ای از شرایطی که پروژه در آن شکل گرفته و امکان تحقق یافته است؟ همچنین این پرسش مطرح می‌شود که وقتی یک پروژه مشارکتی برای ارزیابی و یا دسترسی به زبانِ نهادی ترجمه می‌شود، چه مفاد اخلاقی‌ای ضرورت می‌یابد.
«بسط» از طریق سه فرآیند درهم‌تنیده عمل می‌کند: گردآوری، گفتگو، و خوانش. هر پروژه پس از گردآوری، از طریق گفتگو با آغازگر آن تحلیل شده و متعاقباً برای خوانش انتقادی و میانجی‌گری خلاقانه گشوده می‌شود. این فرآیند بیش از آنکه خطی باشد، رفت‌وبرگشتی است. پروژه‌ها همواره در معرض ارزیابی مجدد قرار دارند، گفتگوها در گذر زمان تکامل می‌یابند، تفسیرها برای مناقشه گشوده می‌مانند، و لایه‌های پیاپیِ تحلیل به‌طور مداوم در آن‌ها ادغام می‌شوند.
- گردآوری و انتخاب پروژه‌ها: پروژه‌های هنر مشارکتی از طریق رویکردهای متعدد توسط تیم بسط شناسایی می‌شوند، از جمله پژوهش، مشورت با پژوهشگران و همکاران، و فراخوان‌های عمومی. پروژه‌ها نه صرفاً به دلیل اهمیت تاریخی یا زیبایی‌شناختی‌شان، بلکه به‌خاطر ظرفیتشان در روشن ساختن ابعادی اجتماعی، نهادی و تنانه در هنر مشارکتی ایران، انتخاب می‌شوند.
- گفتگو با هنرمند: پیش از انجام هرگونه تفسیر یا خوانش رسمی، گفتگوهای مفصلی با هنرمند یا آغازگر پروژه صورت می‌گیرد. قالب این گفتگوها بسته به ماهیت هر پروژه و بستر خاص آن متفاوت است و کشف تجربه زیسته اثر را هدف قرار می‌دهد. این گفتگوها به چارچوب‌های شخصی، اجتماعی و نهادی، استراتژی‌های درگیر کردن مشارکت‌کنندگان، و محدودیت‌های عملیِ پیش‌آمده در مسیر تحقق پروژه و پس از آن می‌پردازند.
- خوانش و میانجی‌گری خلاقانه: هر پروژه آرشیوشده، نقطه عزیمتی برای تعامل بیشتر است. پروژه‌های منتخب با خوانشی از یک هنرمند، پژوهشگر یا کنشگر فرهنگیِ مدعو همراه می‌شوند، که پاسخی مستقل به اثر اصلی ارائه می‌دهد. این خوانش‌ها به رسانه‌ای واحد محدود نبوده و می‌توانند در قالب متون انتقادی، تأملات شخصی، روایت‌های تجربی، پاسخ‌های خلاقانه، گفتگوها، رسانه‌های تعاملی مبتنی بر وب، یا دیگر قالب‌های مناسب، نمود یابند. همچنین ممکن است پروژه‌ها از طریق فعال‌سازی مجدد، ترجمه، یا بازسازی ساختاریِ پروژه اصلی در قالب‌های جدید، تحت میانجی‌گری خلاقانه قرار گیرند. خوانش‌ها می‌توانند از سوی هنرمند اصلی، تیم «بسط»، یا دست‌اندرکاران بیرونی که در پی تعامل با آرشیو هستند، آغاز شوند.
- اخلاق تالیفی: مدخل‌های آرشیو توسط تیم «بسط» با استفاده از مطالب ارائه‌شده از سوی هنرمند، گفتگو با آن‌ها، در کنار منابع موجود، تألیف می‌شوند. در انتهای هر مدخل، یادداشتی روش‌شناسی و نحوه آماده‌سازی هر متن را بیان می‌کند. جزییات حقوق پدیدآورندگان در بازنگری و انصراف در بخش «مالکیت فکری و حقوق مؤلف» آمده‌است.
مشارکت در «بسط»
«بسط» بستری مشارکتی است که با همراهی و مشارکت هنرمندان، پژوهشگران، نویسندگان و کنشگران فرهنگی به رشد خود ادامه می‌دهد. برای همکاری با آن دو راه وجود دارد:
- پیشنهاد پروژه: اگر پروژه هنر مشارکتی‌ای را می‌شناسید که قابلیت گنجانده شدن در مخزن بسط را دارد، چه متعلق به خودتان باشد و چه فرد یا گروه دیگری، می‌توانید با پر کردن فرم زیر آن را با ما درمیان بگذارید. تیم بسط موارد ارسالی شما را بررسی کرده و با شما تماس خواهد گرفت. پیشنهاد پروژه
- پیشنهاد خوانش: اگر تمایل دارید در رابطه با یکی از پروژه‌های موجود در مخزن با تیم بسط همکاری کنید، می‌توانید با پر کردن فرم زیر آن را با ما درمیان بگذارید. خوانش‌ها می‌توانند در قالب تفسیرهای انتقادی، تأملات شخصی، روایت‌های تجربی، یا پاسخ‌های خلاقانه نمود یابند و از طریق متن، صدا، گفتگو، یا دیگر رسانه‌ها ارائه شوند. پیشنهاد خوانش
مالکیت فکری و حقوق مؤلف
«بسط» یک بستر پژوهشی و کیوریتوریال مستقل، خودگردان و غیرانتفاعی است که بدون وابستگی به هیچ‌گونه نهاد، گالری تجاری یا حامی مالی فعالیت می‌کند.
حریم خصوصی و امنیت مشارکت‌کنندگان در پروژه‌ها، همواره از اولویت‌های اصلی تیم بسط است. تصمیم‌گیری درباره ارائه عمومی مطالب آرشیوشده، به‌شکلی مشارکتی و از طریق هم‌فکری تیم بسط، با هنرمندان، کالکتیوها و تشکل‌های حاضر در آرشیو انجام می‌پذیرد. هنرمندان و کالکتیوها می‌توانند در هر مرحله، چه پیش و چه پس از انتشار، مطالب خود را بازنگری و محدود کرده، یا آن‌ها را از آرشیو خارج کنند. بسط، آرشیو کردن را به‌مثابه یک مشارکت تالیفی می‌داند که بر رضایت استوار است، نه بر ادعای ثبت و ضبط.
حقوق استفاده و بازنشر:
مطالب منتشر شده در «بسط»، برای مقاصد غیرانتفاعی پژوهشی و آموزشی در دسترس‌اند، و ارجاع به آن مطالب باید با ذکر نام پدیدآورندگان و نام «بسط» به‌عنوان پلتفرم پژوهشیِ منتشر کننده صورت گیرد و پیوند صفحه‌ی مربوط در سایت ذکر شود. حق مؤلفِ تمام آثار هنری مشارکتی، برای هنرمندان و پدیدآورندگان اصلی آن‌ها محفوظ است؛ «بسط» هیچ‌گونه ادعایی مبنی بر مالکیت معنوی این آثار ندارد. حق مؤلفِ خوانش‌ها و متون تکمیلی نیز برای نویسندگان آن‌ها و «بسط» محفوظ است. استفاده از مستندات و داده‌های مرتبط با پروژه‌های هنری برای مقاصد تجاری، یا ادغام آن‌ها در پروژه‌های دیگر، بدون رضایت صریح هنرمند اثر و تیم «بسط» مجاز نیست.
بازنشر مطالبی که برای نخستین بار در «بسط» منتشر شده‌اند، مشروط به ذکر کامل منبع و ارائه پیوندی به bast.work بلامانع است. مطالبی که «بسط» از منابع ثانویه بازنشر می‌کند، همچنان تابع شرایطِ تعیین‌شده توسط ناشران اصلیِ آن‌هاست.
تیم بسط
کیوریتور، سردبیر، عضو پایه‌گذار
کیوریتور، سردبیر، عضو پایه‌گذار
طراح و توسعه‌دهنده پلتفرم
بهار احمدی‌فرد
ویراستار و مترجم
شناسه
لوگو: استودیو اسب شاخدار (Horny Horse Studio)
متون و تصاویر: با کسب اجازه از هنرمندان و مشارکت‌کنندگان
وب‌سایت: www.bast.work
کپی‌رایت: © ۲۰۲۶ بسط
تماس با ما
برای پیشنهادهای همکاری، درخواست‌های پژوهشی یا دیگر مکاتبات، از طریق آدرس bast.work.team@gmail.com با ما در تماس باشید.