مپینگ کریم‌خان
جامعه نیومدیا
- دوره
- ۱۳۹۶
- مکان
- تهران، پروژه‌های نیومدیا
معرفی کوتاه پروژه
«مپینگ کریم‌خان — نقشه‌برداری تغییرات فرهنگی و هنری در قلب تهران» یک پروژهٔ نقشه‌برداری مشارکتی بود که توسط جامعه نیومدیا در تابستان ۱۳۹۶ اجرا شد و بر تحولات فرهنگی، اجتماعی و هنری سال‌های اخیرِ محدودهٔ کریم‌خان در مرکز تهران تمرکز داشت. این پروژه این پرسش را مطرح می‌کرد که این تحول چگونه رخ داده است، چه کسانی در آن نقش داشته‌اند و به چه سمتی ممکن است پیش برود. این پروژه با کار بر روی مفهومی بسط‌یافته از نقشه‌برداری، نقشه را نه به‌عنوان یک بازنمایی خنثای فضایی، بلکه به‌عنوان سطحی برای ثبت روایت‌ها، تجربه‌های زیسته و اشکالی از دانش غیررسمی در نظر گرفت که نقشه‌های رسمی معمولاً آن‌ها را نادیده می‌گیرند. در طول سه هفته، یک نقشهٔ بزرگِ دست‌کشیده روی دیوار سیاه «پروژه‌های نیومدیا»، به هستهٔ مرکزی یک آرشیو در حال تکامل و پویا تبدیل شد که پرسش‌نامه‌ها، مصاحبه‌های ویدئویی، یک کتابخانه کوچک، نشست‌های غیررسمی و ارائه‌ها را نیز در بر می‌گرفت.
زمینه و بستر اجرا
این پروژه در «پروژه‌های نیومدیا» (فضایی مستقل، هنرمندگردان و غیرنهادی در کریم‌خانِ تهران) برگزار شد. انتخاب این مکان با منطق درونی پروژه گره خورده بود. پرسش‌هایی که این رویداد درباره‌ی اقتصاد فرهنگ، تغییرات شهری و نقش هنرمندان در این دگرگونی‌ها مطرح می‌کرد، نیازمند بستری خارج از زیرساخت‌های رسمی فرهنگی بود: یک فضای نیمه‌عمومی-نیمه‌خصوصی که در آن گفت‌وگوی بی‌شتاب، مشارکت داوطلبانه و تولید جمعیِ دانش مجال شکل‌گیری داشته باشد.
محدوده‌ای که نقشه‌برداری می‌شد (که تقریباً از شمال به مطهری و لارستان، و از جنوب به مفتح، حافظ و طالقانی محدود بود) هم‌زمان موضوع پروژه و محیط پیرامون آن به شمار می‌رفت. تقریباً از اوایل دهه هفتاد شمسی، هم‌زمان با آغاز دوره‌ی دوم ریاست‌جمهوری رفسنجانی، محدوده‌ی کریم‌خان به‌طور پیوسته در حال تبدیل شدن به یکی از کانون‌های اصلی تجمع فضاهای فرهنگی و هنری تهران بود و هنرمندان، گالری‌ها، کافه‌ها و مخاطبان را به سوی خود می‌کشاند. پروژه می‌پرسید که این اتفاق چگونه رخ داده، چه کسانی بخشی از آن بوده‌اند و به چه سمتی می‌رود. در طول بیش از دو دهه، این بخش از مرکز تهران تغییراتی تدریجی اما چشمگیر را از سر گذرانده بود: تغییر کاربری اراضی، تمرکز فعالیت‌های فرهنگی، افزایش قیمت ملک و اجاره‌بها، و پدیده‌ای که رفته‌رفته به‌عنوان «اعیان‌سازی» قابل‌شناسایی می‌شد. «پروژه‌های نیومدیا» دقیقاً در دل این دگرگونی قرار داشت و همین امر باعث می‌شد این فضا، هم ناظر و هم مشارکت‌کننده در آن چیزی باشد که پروژه در پی صورت‌بندی‌اش بود.
شکل‌های مشارکت و فرآیند اجرا
فاز نخست پروژه به مدت سه هفته جریان داشت. در مرکز آن، نقشهٔ بزرگی از محدودهٔ کریم‌خان قرار داشت که روی دیوار سیاه «پروژه‌های نیومدیا» رسم شده بود؛ دیواری که این فضا اغلب از آن به‌عنوان تخته‌سیاه و سطحی موازی برای آرشیو استفاده می‌کرد. نقشه از همان ابتدا به‌عنوان یک ساختارِ باز و در حال شکل‌گیری بنا شد: نه یک بازنمایی تمام‌شده برای نمایش به بازدیدکنندگان، بلکه چیزی که باید توسط افرادی که از آنجا می‌گذشتند پُر، به چالش کشیده و بسط داده می‌شد.
مشارکت‌کنندگان از گروه‌های هم‌پوشانِ متعددی می‌آمدند: هنرمندان تجسمی و رسانه‌های جدید، کیوریتورها و فعالان فرهنگی, پژوهشگران هنر و مطالعات شهری (از جمله معماران و شهرسازان)، ساکنان محدودهٔ کریم‌خان، افرادی که برای کار یا تفریح از این منطقه می‌گذشتند و مخاطبان همیشگیِ «پروژه‌های نیومدیا». آن‌ها به شیوه‌های متفاوتی در این روند سهیم شدند. برخی، مکان‌های فعال فرهنگی و هنری را مستقیماً روی نقشه علامت می‌زدند. عده‌ای دیگر فضاهایی را مشخص می‌کردند که دیگر وجود نداشتند یا تغییر کاربری داده بودند. برخی مکان‌های موقت، مستقل یا کمتر دیده‌شده‌ای را اضافه می‌کردند که در حالت عادی هیچ نشانی از آن‌ها در نقشه‌های رسمی یا آرشیوهای نهادی یافت نمی‌شود.
یک مسیر موازی نیز به داستان‌گویی اختصاص داشت: خاطرات مکتوب و ضبط‌شده از زندگی، کار، برگزاری نمایشگاه، یا صرفاً وقت‌گذرانی در این منطقه، که اغلب با لایه‌هایی از نوستالژی، نقد، یا پرسش‌های باز دربارهٔ تغییراتِ در حال وقوع همراه بود. پرسش‌نامه‌هایی بازدیدکنندگان را دعوت می‌کرد تا دیدگاه‌های خود را درباره‌ی تحولات منطقه، دلایل تمرکز هنر در آن و پیامدهای این تمرکز ثبت کنند. برخی از مشارکت‌کنندگان در مصاحبه‌های ویدئویی طولانی‌تری شرکت کردند. نشست‌های غیررسمی، هنرمندان، پژوهشگران و مخاطبان را به گفت‌وگوهای بازی کشاند که اغلب فراتر از خودِ نقشه می‌رفت و به موضوعاتی چون اعیان‌سازی، اقتصاد فرهنگ، حق بر شهر، نقش هنرمندان در تغییرات شهری و رابطهٔ میان هنر و زندگی روزمره می‌پرداخت.
فضا به‌گونه‌ای عامدانه برای ماندن و مکث کردن چیده شده بود: چای، گفت‌وگو و بازگشت در بازدیدهای متعدد، تا مشارکت بتواند در گذر زمان انباشته شود نه اینکه به‌عنوان یک تراکنشِ منفرد ثبت گردد. در پایان این سه هفته، نقشهٔ دیواری نه‌تنها حاوی مکان‌ها، بلکه دربردارنده‌ی شبکه‌ای از روابط، اختلاف‌نظرها، روایت‌ها و تجربه‌های زیسته بود. خودِ نقشه تا اواخر پاییز ۱۳۹۶ روی دیوار باقی ماند.
انگیزه‌ها و پرسش‌ها
این پروژه از نیاز به بررسی دقیقِ تحولی انگیزه گرفت که بیش از دو دهه در حال وقوع بود اما از درون خود جامعهٔ هنری توجه مستمرِ چندانی به آن نشده بود. «جامعه نیومدیا» قصد داشت هنرمندان، ساکنان، فعالان فرهنگی و مخاطبان را پیرامون این موضوع در یک اتاق گرد هم آورد و بیازماید که آیا هنر می‌تواند نقشی فراتر از یک ناظر ایفا کند یا خیر — آیا می‌تواند دست‌کم مسئلهٔ همدستیِ خود در تغییرات شهری را به پرسش بکشد.
پروژه سه پرسش را در مرکزِ واکاوی خود قرار داد:
فضاهای فرهنگی و هنری این محدوده در بیست و چهار سال گذشته (از زمان آغاز به کار دولت دوم سازندگی) چه تغییراتی کرده‌اند؟ آیا هنرمندان و هنردوستان واقعاً علاقه ویژه‌ای به سکونت یا کار در این محدوده دارند و اگر چنین است، چرا؟ وضعیت کنونی این محدوده با توجه به افزایش فضاهای فرهنگی، هنرمندانِ ساکن و هنردوستان، در نسبت با محیط پیرامونش چگونه است؟ با نگاه به وضعیتِ حال و تجربیات بین‌المللی، آیا می‌توان تصویر معقولی از آنچه احتمالاً در آینده رخ خواهد داد ترسیم کرد؟
در پسِ این پرسش‌ها، یک موضع کلان‌ترِ سیاسی و روش‌شناختی قرار داشت که پروژه به‌صراحت آن را بیان می‌کرد:
«یکی از اهداف فاز اول مپینگ کریم‌خان، دسترسی به بخشی از جامعه هنری تهران و آشنا کردن آن‌ها با پدیده اعیان‌سازی و پیامدهای آن بوده است: جابه‌جایی و تسخیر تجاری مناطق مسکونی؛ موقتی بودن شرایط جذاب کنونی؛ جست‌وجو برای رویکردهای میان‌مدت و بلندمدتی که به شهروندان اجازه دهد از پتانسیل‌های ایجاد شده بر اثر این تمرکز در فضاهای عمومی بهره‌مند شوند؛ نوعی بازپس‌گیری موقت؛ و تلاشی برای کاهش شکاف میان ساکنان قدیمی و تازه‌واردان.»
بستر گسترده‌تری که پروژه در درون آن عمل می‌کرد، مسئلهٔ حق بر شهر بود؛ و این شناخت که هنرمندان با تجمع در یک منطقه مسکونی، بیرون از دگرگونی تجاریِ آن نایستاده‌اند، بلکه از پیش بخشی از آن شده‌اند. نقشه‌برداری بسط‌یافته به این دلیل به‌عنوان روشِ کار انتخاب شد که راهی برای وارد کردن روایت‌های غیررسمی و تجربه‌های دست‌اول، به نوعی از بازنمایی ارائه می‌داد که در حالت عادی آن‌ها را طرد می‌کند.
محدودیت‌ها و راهبردها
پروژه بدون هیچ‌گونه حامی مالی یا پشتیبانی نهادی برگزار شد. این طرح از طریق منابع شخصی افرادِ درگیر و از طریق زیرساخت‌های «پروژه‌های نیومدیا» اجرا شد — شرطی که استقلالِ آن از مراجع رسمی فرهنگی را ممکن می‌ساخت. مقاومت از جهات مختلفی وجود داشت و یکدست نبود. برخی از هنرمندان و فعالان فرهنگی استدلال می‌کردند که اعیان‌سازی در محدوده‌ی کریم‌خان در مقیاسی آن‌قدر جدی رخ نمی‌دهد که شایسته‌ی توجهی باشد که پروژه به آن می‌دهد؛ موضعی که گذشت زمان از آن هنگام، آن را پیچیده‌تر کرده است. صاحبان کافه‌ها، کسب‌وکارهای فرهنگی و بازیگران حوزه‌ی املاک که در منطقه فعالیت می‌کردند، طرح این پرسش‌ها را در تضاد با منافع تجاری خود می‌دیدند و این موضوع را اعلام می‌کردند. در عین حال، برخی از ساکنان قدیمی محله — از جمله کسانی که بعدها با افزایش شدید اجاره‌بها روبه‌رو شدند و در نهایت مجبور به ترک منطقه و در مواردی ترک شهر (به رشت، قشم و جاهای دیگر) شدند — نیز بخشی از گفت‌وگوهایی بودند که پروژه آن‌ها را گرد هم آورد. رویکرد کاری در درون این تنش‌ها، فاصله گرفتن از قطبی‌سازی و باز نگه‌داشتن فضا برای گفت‌وگو و یادگیریِ متقابل بود. پروژه به‌جای ارائه‌ی نتیجه‌گیری، پرسش‌هایی را مطرح می‌کرد و فضایی را برای روایت‌های واگرا و گاه متناقض فراهم می‌آورد. استفاده از رسانه‌های چندگانه — نقشه‌ی دیواری، مصاحبه‌های ویدئویی، پرسش‌نامه‌ها، کتابخانه، نشست‌های غیررسمی — بخشی از این رویکرد بود: راهی برای اجازه دادن به نشستنِ اَشکال مختلف دانش در کنار یکدیگر، و دادن دلیلی به بازدیدکنندگان برای ماندن تا آنجا که این فرم‌ها بتوانند شروع به گفت‌وگو با یکدیگر کنند.
گالری
منابع مالی / حامیان
«مپینگ کریم‌خان» توسط جامعه نیومدیا و با مشارکت امیرعلی قاسمی، آزاده بهکیش، سونا بزازیان، آروشا مشتاقی، شقایق کامیار، برنا احمدی، علی قروغی، پوریا جهانشاد، فوژان خواجه، الیزا برزین، زینب فیض و رامونا رحیمی کیوریت شد. این پروژه در «پروژه‌های نیومدیا» و بدون هیچ‌گونه حامی مالی ارائه گردید؛ تمامی هزینه‌ها از طریق منابع شخصی افرادِ درگیر، همراه با زیرساخت‌های ارائه‌شده توسط «پروژه‌های نیومدیا» پوشش داده شد.
خوانش
منابع بیشتر
امیرعلی قاسمی و آروشا مشتاقی‌زاده، «مپینگ کریم‌خان: نقشه‌برداری تغییرات فرهنگی و هنری در قلب تهران»، مجله‌ی تزرو، شماره ۵، ۱۳۹۷.
مجموعه پست‌های مستندسازی پروژه، پلتفرم مداخله.
Yasaman Alipour, “New Media Society”, ArteEast Quarterly.
درباره هنرمند
جامعه نیومدیا یک کلکتیو مستقل، غیرتجاری و پژوهش‌محور در تهران است که از خرداد ۱۳۹۳ فعالیت می‌کند. این نهاد به‌عنوان آرشیو، کتابخانه و فضای پروژه عمل کرده و از طریق سخنرانی‌ها، کارگاه‌ها، انتشارات و برنامه‌های اقامت فرهنگی، از هنرهای رسانه‌ای و پرکتیس‌های نوظهور حمایت کرده است. این کلکتیو تلاش کرده تا خلأ زیرساخت‌های آکادمیک را پر کند و ارتباطاتی میان هنرمندان فعال در ایران و خارج از کشور بسازد؛ فضای فیزیکی آن (پروژه‌های نیومدیا) طی سال‌ها میزبان بسیاری از ابتکارات دیگر و کلکتیوهای همکار بوده است. فضای تهران از دی‌ماه ۱۴۰۱ بسته شده و این کلکتیو اکنون به‌عنوان یک نهاد سیار و آنلاین به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
وب‌سایت: newmediasoc.com اینستاگرام: newmediasociety@
این مدخل بر اساس مستندات و متون ارائه‌شده از سوی کلکتیو تهیه شده و با همکاری بنیان‌گذار آن ویرایش شده است.