سایه‌ات را نارنجی کن
شیما رعیت‌پرور
- دوره
- ۱۴۰۲ تا کنون
- مکان
- گالری آبیِ بلند، روستای طالقانی‌محله، ساری؛ و بعدتر در تهران، رشت و قائم‌شهر
معرفی کوتاه پروژه
«سایه‌ات را نارنجی کن» پروژه‌ای مشارکتی و ادامه‌دار است که از یک بستر روستایی در مازندران آغاز شد و از آن زمان، در قالب کارگاه‌ها و چیدمان‌هایی به سه شهر دیگر نیز راه یافته است. این اثر در پی انتشار کتاب کودک «نارنجی، گربهٔ آزاد» نوشتهٔ ناصر یوسفی کلید خورد و بر پایهٔ پرسشی پیرامون مفهوم آزادی که در کتاب مطرح می‌شود، بسط می‌یابد. از هر مشارکت‌کننده دعوت می‌شود تا به شیوه و با بیان خود—از طریق صحبت کردن، نوشتن، تصویرسازی یا دوختن—وارد داستان شود. قطعاتِ به‌دست‌آمده درنهایت از طریق سوزن‌دوزی و تکه‌دوزی روی یک بوم پارچه‌ای کنار هم قرار می‌گیرند تا شبکه‌ای از روایت‌هایی را شکل دهند که هیچ مؤلف واحدی ندارد.
این پروژه به‌صورت یک چیدمان تعاملی و کارگاه اجرا می‌شود که خود را با هر محیطی که به آن وارد می‌شود تطبیق می‌دهد و مشارکت‌کنندگانی در ردهٔ سنی چهار تا هفتاد سال را در برمی‌گیرد. این پروژه در طول اجراهای مختلف خود، از طریق ویدئو، تصویر و صدا مستند شده است.
زمینه و بستر اجرا
پروژه در گالری «آبیِ بلند» آغاز شد؛ آموزشگاه هنر و گالری‌ای که شیما رعیت‌پرور آن را در روستای دوران کودکی‌اش (طالقانی‌محله) در حومهٔ ساری تأسیس کرد. استقرار گالری در یک بستر روستایی و پیوند آن با جامعهٔ محلی، به‌جای فضای هنری در یک کلان‌شهر، شکل‌دهنده نوع مشارکتی است که این پروژه به آن دعوت می‌کند. نخستین دورهم جمع شدن‌ها در حلقهٔ خانوادگی هنرمند شکل گرفت و سپس به زنان و کودکان روستا گسترش یافت؛ جایی که خیاطی و کار با پارچه، پیش از آنکه بخشی از واژگان تخصصیِ هنر باشد، به امور روزمره و خانگی تعلق دارد.
با انتقال پروژه به شهرهای دیگر، این رابطه به بسترهای جدید نیز کشیده شد. پروژه در تهران و رشت، در قالب‌های کارگاهی و نمایشگاهی ادامه یافت و تازه‌ترین اجرای آن در قائم‌شهر نیز به میزبانی مجموعهٔ موسیقی اردیبهشت برگزار شد. بستر اجرا میان فضاهای خانگی، عمومی و غیررسمی در نوسان بوده است. به گفتهٔ هنرمند، او این پروژه را به‌جای محدود کردن به مکانی خاص، در هر فضایی که امکان حضور جمعی در آن فراهم بوده، اجرا کرده است.
شکل‌های مشارکت و فرآیند اجرا
مشارکت در «سایه‌ات را نارنجی کن» از طریق چیدمان تعاملی، پرفورمنس و گفت‌وگو شکل می‌گیرد. داستان «نارنجی، گربهٔ آزاد» به‌عنوان نقطهٔ شروع ارائه می‌شود، اما تفسیر آن باز گذاشته می‌شود تا مشارکت‌کنندگان خوانش‌های خود را با محوریتِ مفهوم آزادی بسازند. افراد از هر نقطه‌ای که برایشان مناسب باشد وارد پروژه می‌شوند. برخی به گفت‌وگو می‌پیوندند، برخی می‌نویسند، برخی تصویرسازی می‌کنند و برخی دیگر سوزن و نخ به دست می‌گیرند و مستقیماً روی پارچه کار می‌کنند. انتخاب کار با پارچه به‌عنوان کار مادهٔ اصلی، انتخابی آگاهانه و گره‌خورده با زمینهٔ فرهنگی و جغرافیاییِ شمال ایران است: دوخت‌ودوز و تکه‌دوزی پیوندی تنگاتنگ با روزمرهٔ زنان و خانواده‌های مشارکت‌کننده دارد. همین قرابت و آشنایی، موانعِ مشارکت را از میان برمی‌دارد و پیوستن به فرآیند خلق اثر را بسیار آسان‌تر می‌کند. با پیوند خوردنِ تدریجیِ این قطعات، یک بومِ پارچه‌ایِ مشترک شکل می‌گیرد؛ فرمی که خود بازتاب‌دهندهٔ ایدهٔ اثر است: یک سطحِ جمعیِ برآمده از دست‌های بسیار
شیما رعیت‌پرور جایگاه خود را نه به‌عنوان مؤلف، بلکه بیشتر در مقام یک تسهیلگر توصیف می‌کند. او از تلاش برای ایجاد بستری سخن می‌گوید که مشارکت‌کننده بتواند آزادانه در آن سهیم شود، و خود را بیشتر گره‌ای در درون این شبکه می‌بیند تا یگانه آفریننده آن. حضور کودکان و نوجوانان یکی از مؤلفه‌های ثابت در تمام اجراهای این پروژه بوده و اغلب مسیر و جهت‌گیری آن را شکل داده است.
انگیزه‌ها و پرسش‌ها
این پروژه در واکنش به تلاقیِ دو موقعیت کلید خورد: نخست، انتشار کتاب «نارنجی، گربهٔ آزاد» نوشتهٔ ناصر یوسفی، و دوم، وضعیت اجتماعیِ وقتِ ایران که در آن، نیاز به فضاهای امن برای گفت‌وگو و شنیدنِ روایت‌های زندگی یکدیگر به ضرورتی مبرم تبدیل شده بود. از همان آغاز، دغدغهٔ این اثر بیش از آنکه ساخت یک اثر زیبایی‌شناسانه باشد، معطوف به اَشکالی از تبادل و ارتباط بود که می‌توانست پیرامونِ فرآیندِ ساختِ آن شکل بگیرد.
بستر گسترده‌تری که پروژه به آن واکنش نشان می‌دهد، فقدان فضاهای عمومیِ در دسترس برای بیان آزادانه، گفت‌وگو و شنیده شدن است. در سال‌های اخیر، شرایط اجتماعی و سیاسی باعث شده تا فضای بستهٔ استودیو یا گالری، به‌عنوان مکانی برای کار هنری ناکافی به نظر برسد و هنرمندان را به‌سوی فرم‌هایی از کنش هنری سوق دهد که در گفت‌وگوی مستقیم با مخاطبان شکل می‌گیرند. «سایه‌ات را نارنجی کن» درست در کانونِ همین گذار جای می‌گیرد: اثری که گفت‌وگوی روادارانه —رها از قضاوت، پیش‌داوری و خشونت—را هم به‌عنوان روش و هم به‌مثابهٔ هدفِ خود مطرح می‌کند.
بُعد زیبایی‌شناسانهٔ این پروژه‌ها اغلب آن چیزی نیست که برای من اهمیت دارد. آنچه مهم است، فرآیند و گفت‌وگوهای روادارانه است که در دل آن شکل می‌گیرند؛ گفت‌وگوهایی که فراتر از مفاهیم محوریِ داستان، از درون زندگی مردم می‌جوشند.
محدودیت‌ها و راهبردها
از آنجا که محور اصلی پروژه مفهوم آزادی است، محدودیت‌هایی برای اجرای عمومیِ آن وجود داشته و هیچ‌گونه حمایت نهادی نیز در دسترس نبوده است. در پاسخ به این شرایط، پروژه معمولاً از درون یک حلقهٔ امن‌تر—حلقهٔ نزدیکان هنرمند و جامعهٔ پیرامونِ گالری آبیِ بلند—آغاز می‌شود و تنها هم‌گام با رشدِ گروه، به‌تدریج به بیرون بسط می‌یابد. حضور کودکان و نوجوانان که در کنار بزرگ‌سالان مشارکت می‌کنند، همواره راهبردهای خلاقانهٔ خاصِ خود را به همراه آورده و نحوهٔ ورود پروژه به فضاهای جدید را شکل داده است.
گالری
منابع مالی / حامیان
ایده‌پردازی و تسهیلگری پروژهٔ «سایه‌ات را نارنجی کن» توسط شیما رعیت‌پرور از طریق گالری آبیِ بلند و با همکاری سپیده پوررضا، سولماز اسماعیلی و افسانه صادقی انجام شده است. مشارکت‌کنندگان در اجراهای مختلفِ پروژه شامل حلقهٔ خانوادگی هنرمند، زنان و کودکان روستای طالقانی‌محله، و شرکت‌کنندگان کارگاه‌ها در تهران، رشت و قائم‌شهر بوده‌اند.
این پروژه در سال نخستِ خود توسط شخص هنرمند تأمین مالی شد. در تازه‌ترین اجرای آن در قائم‌شهر، آموزشگاه موسیقی اردیبهشت میزبان کارگاه بود و به‌عنوان حامی مالی مشارکت کرد.
خوانش
منابع بیشتر
ناصر یوسفی، نارنجی، گربهٔ آزاد (کتاب کودک؛ نقطهٔ آغاز پروژه).
مؤسسه پژوهشی و آموزشی نگره، ویدئویی دربارهٔ سایه‌ات را نارنجی کن.
درباره هنرمند
شیما رعیت‌پرور در راستای کار مستمر خود با کودکان، نوجوانان و جوامع محلی در شمال ایران، ایده‌پردازیِ پروژهٔ «سایه‌ات را نارنجی کن» را بر عهده داشته و همچنان تسهیلگر آن است. او متولد ۱۳۶۶ در ساری، فارغ‌التحصیل معماری، پژوهشگر و مربی هنر کودک و نوجوان است. وی به‌عنوان نقاش و طراح، سال‌ها درزمینهٔ هنرهای تجسمی فعالیت داشته و در نمایشگاه‌های گروهی متعددی شرکت کرده است. او پس از تأسیس آموزشگاه هنر و گالری «آبیِ بلند» در روستای دوران کودکی‌اش (طالقانی‌محله)، با تمرکز بر کودکان، نوجوانان و جامعهٔ محلی، پروژه‌های متعددی را در این بستر طراحی و اجرا کرده است.
اینستاگرام: shima.raeeatparvar@ / abie_boland_artacademy@
این مدخل بر اساس مستندات و متون ارائه‌شده از سوی هنرمند تهیه، و با همکاری وی ویرایش شده است.